ABS fren izi, aracın frenleme sürecine ilişkin bir bulgu olabilir; ancak görünen izin uzunluğu her zaman toplam frenleme mesafesini göstermez. ABS’li bir araç sert fren yaptığı hâlde belirgin iz bırakmayabilir. Bu nedenle iz yokluğundan “fren yapılmadığı”, kısa bir izden de “düşük hızla gidildiği” sonucu tek başına çıkarılamaz. [2]
ABS sistemi kaza analizini neden değiştirir?
ABS, tekerleklerin kilitlenme eğilimini algılayıp fren basıncını düzenleyen bir sistemdir. Tekerlek hız sensörlerinden gelen bilgileri kullanır; sert frenleme sırasında aracın yönlendirilebilirliğini korumaya yardımcı olur. ABS’nin araçta bulunması, her frenlemede devreye girdiğini veya kaza anında sorunsuz çalıştığını kanıtlamaz. [1]
Kilitli tekerlek frenlemesinde oluşabilen koyu ve kesintisiz lastik izi, ABS’li araçlarda aynı görünümde olmayabilir. Silik veya aralıklı izler görülebilir; görünür iz başlamadan önce de araç yavaşlamış olabilir. Araştırmaların gösterdiği bu olasılık, her araca uygulanabilecek sabit bir iz düzeltme katsayısı anlamına gelmez. [2]
ABS fren izi hangi bulgularla değerlendirilir?
İlk soru, yol üzerindeki izin hangi araca ve hangi hareket aşamasına ait olduğudur. Frenleme, savrulma ve çarpışma sonrası sürüklenme izleri birbirine karıştırılmamalıdır. İncelemede şu bilgiler birlikte ele alınır:
· İzin başlangıcı, bitişi, genişliği, sürekliliği ve tekerleklerin hareket doğrultusuyla uyumu.
· Yol kaplaması, eğim, ıslaklık, yüzey kirliliği, lastiklerin durumu ve fren sistemine ilişkin bulgular.
· Çarpışma noktası, araç hasarları, son konumlar, ölçekli olay yeri fotoğrafları ve ölçümler.
· Kamera görüntüleri, varsa olayla ilişkili elektronik kayıtlar ve araçtaki teknik inceleme sonuçları.
Dikkat: Aralıklı bir iz tek başına ABS’nin çalıştığını; koyu bir iz de ABS’nin arızalı olduğunu kanıtlamaz. İz biçimi, araç ve yol verileriyle açıklanmalıdır.
Frenleme öncesi hareketten çarpışma sonrasına uzanan bu değerlendirme, kaza rekonstrüksiyonu çalışmasının bir parçasıdır.
ABS fren mesafesi ile durma mesafesi aynı değildir.
Fren mesafesi, aracın frenlemeyle yavaşlamaya başladığı andan durmasına kadar kat ettiği mesafedir. Toplam durma mesafesi ise tehlikenin algılanması ve sürücünün tepki vermesi sırasında alınan yolu da içerir. ABS, bu algılama ve tepki süresini ortadan kaldırmaz.
Fren mesafesini başlangıç hızı, lastik-yol tutunması, lastik basıncı ve aşınması, fren sistemi, eğim ve yük koşulları etkileyebilir. Kinetik enerji hızın karesiyle arttığından, aynı sabit yavaşlama koşullarında hız iki katına çıktığında fren mesafesi dört katına çıkar. Bu fiziksel ilişki, her kazada yavaşlamanın aynı olduğu anlamına gelmez.
ABS her zeminde daha kısa mesafede durma garantisi vermez. NHTSA’nın kontrollü deneylerinde gevşek çakıl üzerinde ABS ile daha uzun durma mesafeleri ölçülmüştür. Bu eski deneylerin sayısal sonuçları güncel araçlara doğrudan aktarılmamalı; araç ve yüzey koşulları ayrıca değerlendirilmelidir. [3]
Araç yükü de tek başına bir mesafe çarpanı değildir. İdeal yatay yol sürtünme modelinde kütle sadeleşir; gerçek araçta yük dağılımı, lastik davranışı ve fren kapasitesi ayrıca önem taşır.
ABS fren izinden hız hesaplanır mı?
Uygun veriler varsa hesaplama yapılabilir. Ancak önce ölçülen mesafenin frenlemenin tamamını mı, yalnızca görünür bölümünü mü temsil ettiği belirlenmelidir. İz çarpışmada bitiyorsa aracın o noktadaki hızı sıfır kabul edilemez.
Formülün kullanılabilmesi için gereken kabuller
Sabit yavaşlama modeli için temel ilişki şöyledir:
Burada v₀ incelenen bölümün başlangıç hızı, v₁ bitiş hızı (m/s), a pozitif alınan yavaşlama büyüklüğü (m/s²), d ise bu bölümde alınan yoldur (m). Sonucu km/sa cinsine çevirmek için m/s değeri 3,6 ile çarpılır.
Araç bu bölümün sonunda duruyorsa v₁ = 0 alınır. Yatay yoldaki ideal modelde a = μg kabul edilirse aşağıdaki özel durum elde edilir:
μ boyutsuz sürtünme katsayısı, g yaklaşık 9,81 m/s²’dir. Ancak rastgele seçilmiş bir μ değeri veya yalnızca “kuru asfalt” tanımı gerçek ABS yavaşlamasını belirlemez. Eğim, değişken tutunma ve frenleme koşulları için modelin uyarlanması gerekir.
Hesabın sınırı: Görünür izin öncesindeki yavaşlama, çarpışma anındaki kalan hız ve çarpışmada harcanan enerji hesaba katılmadan elde edilen sayı, otomatik olarak kaza öncesi hız değildir. Ayrıntılar trafik kazalarında hız hesaplama kapsamında değerlendirilir.
Kamera ve elektronik kayıtlar neyi gösterebilir?
Kamera kaydında fren lambalarının yanması, frenleme ihtimalini destekleyebilir; fakat tek başına yavaşlama miktarını veya ABS’nin devreye girdiğini göstermez. Lambaların görünmemesi de kamera açısı, ışık ve görüntü kalitesi incelenmeden fren yapılmadığı şeklinde yorumlanamaz.
Hız değerlendirmesinde ölçüsü bilinen sabit referans noktaları ile doğrulanmış zaman aralıkları kullanılır. Perspektif, kare hızı ve eksik kareler kontrol edilir. İki nokta arasındaki mesafe-zaman hesabının o aralığın ortalama hızını verdiği, çarpışma anındaki hızla aynı olmayabileceği açıklanır.
Varsa olay veri kaydedicisi (EDR) kayıtları, hız ve fren durumu gibi bilgileri sağlayabilir. Her araç aynı veriyi veya aynı zaman aralığını kaydetmez. Kaydın ilgili kazaya ait olduğu, hangi büyüklüğü ölçtüğü ve zaman çözünürlüğü doğrulanmalıdır. Elektronik veri, fiziksel bulgularla birlikte yorumlanır. [4]
Teknik inceleme hangi sırayla yürütülür?
1. Veriler korunur. Tutanak, kroki, özgün fotoğraf ve video dosyaları, araç bilgileri ve mevcut raporlar toplanır.
2. İzler sınıflandırılır. Hangi araca, frenleme ya da çarpışma aşamasına ait oldukları araştırılır; ölçüm dayanakları kaydedilir.
3. Araç ve yol incelenir. ABS donanımı ve çalışma durumuna ilişkin bulgular, frenler, lastikler, kaplama ve eğim değerlendirilir.
4. Zaman çizelgesi kurulur. Frenleme başlangıcı, görünür iz başlangıcı, çarpışma ve son hareket birbirinden ayrılır.
5. Uygun model seçilir. Hesaplar diğer bulgularla karşılaştırılır; veri eksikliği ve belirsizlikler sonuçla birlikte açıklanır.
Fren izi değerlendirmesi kusur kararının yerine geçmez.
Teknik analiz; aracın nasıl yavaşladığını, hangi hız aralıklarının bulgularla uyumlu olduğunu ve kaçınma imkânını araştırır. Tek bir iz veya ABS’nin varlığı, sürücünün kusurlu ya da kusursuz olduğunu kendiliğinden belirlemez. Bilirkişilik Kanununun 3/2. maddesi de bilirkişinin hukuki nitelendirme ve değerlendirme yapamayacağını düzenler. Yargılamada nihai hukuki değerlendirme mahkemeye aittir. [5]
Frenleme veya hız konusunda bir raporun dayanakları tartışılıyorsa, uzman görüşü hazırlanması sürecinde ölçümler ve hesap kabulleri incelenebilir. Dosyanın teknik sorularının belirlenmesi için avukatlar için uzman görüşü hizmetinin kapsamına da bakılabilir.
Dosyanızda fren izi, kamera kaydı veya hız hesabı bakımından açıklığa kavuşturulması gereken bir konu varsa, mevcut belgelerinizle kaza dosyanız için teknik değerlendirme talebi iletebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Fren izi yoksa rapordaki fren yapılmadığı tespiti yanlış mıdır?
Tek başına iz yokluğuna dayanıyorsa teknik dayanağı sorgulanmalıdır. Ancak raporun tamamı ve diğer bulgular incelenmeden raporun bütünü hakkında karar verilemez.
Kısa bir ABS fren izi düşük hız anlamına gelir mi?
Hayır. Görünür iz, toplam yavaşlamanın yalnızca son bölümüne ait olabilir. Frenleme başlangıcı ve varsa çarpışma anındaki kalan hız ayrıca araştırılır.
Fren lambasının yanması ABS’nin devreye girdiğini kanıtlar mı?
Hayır. Fren lambası görüntüsü frenlemeye ilişkin bir belirti olabilir; ABS müdahalesini veya yavaşlama şiddetini tek başına göstermez.
ABS arızası kaza sonrası uyarı lambasından anlaşılır mı?
Kaza sonrası uyarı lambası tek başına kaza öncesi arızayı kanıtlamaz. Hasar, arıza kayıtları ve teknik inceleme bulguları birlikte değerlendirilmelidir.
İnceleme için hangi belgeler hazırlanmalıdır?
Kaza tutanağı ve kroki, olay yeri ve araç fotoğrafları, özgün kamera dosyaları, araç bilgileri ve mevcut teknik raporlar yararlıdır. Elektronik veri varsa ilgili kayıt ve çıkarma raporu da korunmalıdır.
Dr. Zeynel Abidin KAYA
Adli Trafik Kusur Bilirkişisi
Kaza Rekonstrüksiyonu ve Teknik Kaza Analizi Uzmanı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her trafik kazası, kendi koşulları ve dosyada bulunan teknik veriler çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.
Kaynaklar ve güncellik notu
[1] Bosch Mobility — Antilock braking system
[3] NHTSA — Light Vehicle ABS Performance Test Development, 2004, gevşek çakıl deneyleri
[4] NHTSA — Event Data Recorder
[5] 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu, madde 3/2 — TBMM
Mevzuat, süre ve usul somut dosyanın bulunduğu yargılama yoluna göre ayrıca kontrol edilmelidir.